Geçtiğimiz yıl kurucusu olduğu Roots & Shoots derneğinin Türkiye şubesinin davetlisi olarak İstanbul’a gelip çocuklarla ve gençlerle birtakım etkinliklere katılan dünyaca ünlü etolog Jane Goodall’un geçen hafta kaybettik. Hayatta bazı insanlar vardır; gölgesi serinlik veren bir çınar gibidir. Kökleri derinlere uzanır, dalları göğe büyür; varlıkları huzur, sözleri umut taşır. Dr. Jane Goodall böyle biriydi. Onun ardından yazmak, özellikle onu bizzat tanıdıktan sonra daha da zor. Tek tesellimiz yaktığı meşalenin ve ardında bıraktığı anıların gelecek nesillere bir rehber niteliğinde olması.
Valerie Jane Morris-Goodall adıyla dünyaya gelen Jane, çocukluğundan beri hayvanlarla iç içe bir yaşamın hayalini kuruyordu. Kitaplardan öğrendiği masalları aşmak, onları kendi doğal ortamlarında görmek istiyordu. Yıllarca farklı işlerde çalışarak biriktirdiği parayla Afrika’ya gittiğinde, kader onu ünlü paleontolog Louis Leakey ile karşılaştırdı. Leakey, Jane’in sabrını ve tutkusunu fark edince hayatının yönünü değiştiren o tarihi cümleyi söyledi: “Gombe’ye git ve şempanzeleri incele.
14 Temmuz 1960’ta yalnızca bir defter ve dürbünle Gombe’ye adım attığında bilim tarihinin yönü sessizce değişmeye başladı. Jane’in sabırlı gözlemleri, şempanzelerin yalnızca içgüdüsel varlıklar olmadığını; düşünen, hisseden, alet yapan, karmaşık sosyal ilişkiler kuran canlılar olduklarını ortaya koyuyordu. İnsan ile hayvan arasına çizilmiş kalın sınırlar birer birer siliniyor, “insan olmanın” tanımı yeniden yazılıyordu. Akademik bir unvanı olmamasına rağmen Cambridge Üniversitesi’ne doktora için davet edilmesi, bilimin alışılmış kalıplarını zorlayan bu genç kadının başarısının en büyük kanıtıydı. Gombe üzerine yaptığı çalışması, modern etolojinin mihenk taşlarından biri oldu.
Jane Goodall’ın çalışmalarını dünyaya duyuran yalnızca akademik yayınlar değildi. Onun sahadaki gözlemleri, National Geographic’in objektifinden milyonlara ulaştı, belgesellerle, kitaplarla geniş kitlelere yayıldı. Ancak Jane’i büyük kılan yalnızca bilim insanlığı da değildi. O, her kıtada sahneye çıkıp aynı yalın hakikati hatırlatan bir bilgeydi: “Her birey önemlidir. Her birey fark yaratabilir.” Bu cümle, insana doğayla arasındaki unutulmuş bağları hatırlatan bir çağrı gibiydi.
İstanbul’da bir karşılaşma: Kökler ve Filizler’in yanında
Jane Goodall ile daha önce tanışma şansını yakaladığımda, onun ne kadar asil, samimi ve yaşam dolu bir insan olduğunu bizzat görmüştüm. Roots & Shoots Türkiye’nin davetiyle İstanbul’a geldiğinde, çocuklarla ve gençlerle buluştuğu o salonda ben de vardım. O günü daha sonra https://serhansuzer.com/tr/dogaseverlerin-rol-modeli-jane-goodall-istanbuldaydi/ linkinde okuyabileceğiniz blog yazımda paylaştım. Bu yazımda belirttiğim gibi, Jane Goodall’un gözlerindeki ışık ve sesindeki dinginlik insana derinden dokunuyordu. Konuşmaya başladığında salondaki atmosfer belirgin biçimde değişti; gençlerin çoğunda fark yaratma isteğinin uyandığı görülüyor, bu heyecan bakışlarına yansıyordu. Onu dinlerken herkes adeta büyülenmiş gibiydi.
Sorularımıza sabırla yanıt verişi, tevazu ve nezaketi, aslında tüm yaşamının özeti gibiydi. Karşımızda, dünyayı değiştirmiş ama bizden biri gibi davranan bir bilge vardı. O anda anladım ki Jane Goodall’ın en güçlü mirası yalnızca bilimsel keşifleri değil, aynı zamanda kendi karakterinin yansımasıyla insana verdiği güçtü. Onun yanında, her bireyin dünyayı az çok değiştirebileceğine inanması çok kolaydı.
Bilimsel katkıları ve dünyada yarattığı dönüşüm
Goodall’ın şempanzeler üzerine yaptığı keşifler, bilim dünyasında köklü değişikliklere yol açtı. Onun gözlemleri, hayvan davranışlarının mekanik tepkilerden ibaret olmadığını, duygusal ve sosyal boyutları da olduğunu ortaya koydu. Şempanzelerin alet kullanabilmeleri, birlikte avlanmaları, yas tutmaları, sevgi ve dayanışma göstermeleri bilim insanlarını insan-merkezci yaklaşımlarını gözden geçirmeye zorladı. “Kişilik” kavramı, ilk kez insan dışı canlılar için telaffuz edilmeye başlandı. Goodall, onlara numaralar yerine isimler vererek, her birinin bir birey olduğunu göstermekte ısrarcıydı. Bu yaklaşım, hayvanlara bakış açımızda etik bir dönüşümün başlangıcı oldu.
Goodall, şempanzelerin termit yuvalarına ot yerleştirerek böcekleri çıkardığını gözlemlediğinde, “Alet kullanmak yalnızca insana özgüdür” yargısı tarihe karıştı. Yiyecek paylaşmaları, öpüşmeleri, sarılmaları, hatta savaşmaları; onların da tıpkı insanlar gibi hem şefkatli hem acımasız olabildiklerini gösteriyordu. Bu nedenle şöyle demişti:
“Şempanzelerin de tıpkı bizim gibi karanlık bir tarafı var. Ancak bizim daha az bahanemiz var çünkü planlı hareket edebiliyoruz, bu yüzden gerçek anlamda hesaplı kötülük yapabilecek tek türün biz olduğumuza inanıyorum.”
Ancak onun mirası yalnızca bilimsel keşiflerle sınırlı değildi. 1977’de kurduğu Jane Goodall Enstitüsü, doğa koruma çalışmalarını yalnızca biyolojik düzlemde değil, toplumsal bir bağlamda da ele aldı. Afrika’daki yerel halklarla iş birliği yaparak, ekosistem koruma ile sürdürülebilir kalkınmayı bir arada düşünmenin mümkün olduğunu gösterdi. 1991’de kurduğu Roots & Shoots programı ise gençlere cesaret veren küresel bir harekete dönüştü. Bugün 75’ten fazla ülkede faaliyet gösteren bu program, gençlerin çevre, hayvanlar ve toplum için somut adımlar atmasını sağlıyor.
Goodall aynı zamanda hayvan hakları konusunda da güçlü bir ses oldu. Çalı eti ticareti yüzünden yetim kalan şempanzeler için Kongo’da kurduğu Tchimpounga Rehabilitasyon Merkezi, yüzlerce şempanzeye güvenli bir yaşam alanı sundu. Yine Tanzanya’da başlattığı TACARE projesi ile şempanzelerin yaşam alanlarını korumak için çevre köylerde yeniden ağaçlandırma çalışmalarına öncülük etti, kadınlara eğitim ve burs desteği sağlayarak doğa koruma ile insan refahı arasındaki dengeyi kurdu.
Birleşmiş Milletler Barış Elçisi seçildiğinde, bilimsel mirasının ötesinde bir sorumluluğu da üstlendi: Umudu dünyaya yaymak. Seyahatlerle, konferanslarla, kitaplarla, belgesellerle tüm ömrünü bu misyona adadı. Yılda üç yüz günü aşkın seyahat ederek milyonlara ulaştı. Çoğu zaman bir kürsüde, kimi zaman bir okul bahçesinde aynı yalın gerçeği dile getirdi: Küçük de olsa her eylem bir fark yaratır.
Vedası ve mirası
91 yaşında, doğal nedenlerle aramızdan ayrıldığında geride yalnızca bir bilim mirası değil; umudu, şefkati ve sorumluluğu da emanet etti. Aramızdan ayrılışının ardından dünyanın dört bir yanında Jane Goodall için söylenen sözler hep aynıydı: Vedasıyla sanki bilgeliği, gözlerindeki tükenmeyen umut ve doğaya olan sınırsız sevgisi de bizden kopmuştu. Oysa biliyorum ki Jane’in sesi hâlâ yankılanıyor; korunan ormanlarda, özgürlüğüne kavuşan şempanzelerde ve ilhamla harekete geçen milyonlarca gençte yaşamaya devam ediyor. Bugün, Roots & Shoots’un her küçük projesi, onun yıllar önce Gombe’de başlattığı yolculuğun yeni bir adımıdır. Kendi hayatımdaki karşılaşmamda hissettiğim o derin ilham, şimdi binlerce çocuğun, gencin gözlerinde yeniden yanıyor. Ve kulağımızda hâlâ aynı öğüt yankılanıyor: “Ne yaparsan yap, küçük bile olsa fark yaratır. Çünkü her eylemin bir sonucu vardır.”
Sevgili Jane, sen bir çağın bilgesi, doğanın sesi, umudun ve şefkatin timsali olarak hafızamızda yaşamaya devam edeceksin. Seni tanıyanlar için bir ilham, seni hiç tanımayanlar içinse bir efsane olacaksın. Ve şimdiki gençler ve gelecek nesiller, senin gölgende biraz daha umutlu, daha cesur yürüyecekler.
Bu vesileyle Jane Goodall’u rol modeli olarak alan, onun yolunda emin adımlarla yürüyen ve kendisini bana bizzat tanıştıran sevgili dostum Aslıhan Niksarlı ve bu yazıyı kaleme almamda bana yardımcı olan önceki stajyerimiz ve şimdilerde Üniversite son sınıfını tamamlarken yarı zamanlı bizlere destek olan Özge Doğan’a teşekkür ederim.
Aslıhan’ın aktarımıyla; rol modeli olmasının ötesinde muzip ve enerjik bir karakteri olan Jane’le birlikte vakit geçirmek de büyük bir keyifti. Roots and Shoots’da çalışırken dünyada fark yaratmanın bilinciyle hareket ediyor, bunu yaparken de eğleniyorlardı. Ben de Roots and Shoots Türkiye’de kurulurken en başından itibaren Aslıhan ve tüm doğasever arkadaşlarımızın yanında yer almaktan gurur duydum.
Jane Goodall’un bize gösterdiği gibi dünya akıllı, kültürlü ve vicdanlı kadınların mevcudiyetinde emin ellerde.
KAYNAKÇA:
• Jane Goodall. Roots & Shoots Turkey, https://rootsandshootsturkey.org/jane-goodall/?lang=en.
• Süzer, Serhan. Doğaseverlerin Rol Modeli Jane Goodall İstanbul’daydı. Serhan Süzer Blog, 28 May 2014, https://serhansuzer.com/tr/dogaseverlerin-rol-modeli-jane-goodall-istanbuldaydi/.
• Jane Goodall Institute. Jane Goodall Institute, https://janegoodall.org.
• Jane Goodall on How to Save the World. YouTube, uploaded by National Geographic, 23 Mar. 2017,
https://www.youtube.com/watch?v=sE2kolySDXk&t=68s
2021: TIME Kapağı, “Jane Goodall’ın Kalıcı Umudu” Yazan: Ciara Nugent. Fotograf: Nadav Kander
Jane Goodall’un şempanzeler hakkındaki keşiflerini belgelemek için National Geographic, fotoğrafçı Hugo Van Lawick’i görevlendirdi. 1962’de fotoğrafçı bu karedeki gibi pozlar yakaladı. Daha sonra ona evlenme teklifi etti ve 2 yıl sonra evlendiler (Hugo van Lawick/Nat Geo)
Dr. Jane Goodall’ın Roots & Shoots programı, JGI’nin dünyayı daha iyi bir yer haline getirmek için ilham alan binlerce gencin katılımıyla oluşturulan küresel gençlik liderliğindeki topluluk eylem programıdır. Roots & Shoots programı, Dr. Jane Goodall’ın mirası ve vizyonu üzerine inşa edilmiştir ve zorluklara çözümler üretmek için gereken gücü ve kaynakları gençlerin ellerine teslim etmektedir.
Bu şempanze Jane Goodall’a o kadar güveniyordu ki onun kendisini tımar etmesine izin verdi. (Fotoğraf: Hugo van Lawick, NG)
Jane Goodall’ın vahşi şempanzeleri incelemeye başladığı Tanzanya’daki Tanganyika Gölü’ndeki kamp.
Bonus: Jane Goodall’u tanımayanlar ve daha çok tanımak isteyenler için kendisiyle ilgili sosyal medyada yayınlanmış bazı gönderileri toparlardım, aşağıda paylaşıyorum. Vaktiniz olduğunda her birini tek tek izleyin. Onun ne kadar değerli bir insan olduğunu anlayacaksınız. Çünkü bu videolar ve verdiği mesajlar Jane Goodall’un gelecek nesillere mirası ve adeta bir rehber niteliği taşıyor:
Çocukluğundan hayatının sonlarına doğru Jane Goodall:
https://www.instagram.com/reel/DPTuKahCLkR/?igsh=MThwMnR3YTF0Ymo0cA%3D%3D
“Jane Goodall’un 60 Dakikalık Arşivi” adlı belgeselden kesit (2018):
https://www.instagram.com/reel/DPUtpUcgVOj/?igsh=eTk2aTlhbWZuNGt2
En büyük kadın kahramanlardan birinin hayatını kaybetmesi:
https://www.instagram.com/reel/DPSHYkyk0JU/?igsh=MWtyMDMzZXI0ZXdvOA==
Jane’in Meksika ziyaretinde harika bir köpekle kurduğu bağ:
https://www.instagram.com/reel/DPONq7ACPIc/?igsh=YTh6M2pibXF6ZHF1
Yaban hayatı koruma uzmanı Jeff Corwin’in Jane Goodall hakkındaki düşünceleri:
https://www.instagram.com/reel/DPTyn4_CYoq/?igsh=MWNwa2p6azluaXpvOQ==
Jane Goodall’un annesinin kendisini nasıl cesaretlendirdiğini anlattığı hikayesi:
https://www.instagram.com/reel/DPR8ItLD0OB/?igsh=MWs3bWszc3I3NGRtZw==
Goodall’un Tarzan ile ilgili şakası:
https://www.instagram.com/reel/DJ6nM9Kx3Vu/?igsh=MWF3cHJwNzdwZzB2eA==
Jane’in herkesin fark yaratabileceğini söyleyip bizleri motive etmesi:
https://www.instagram.com/reel/DPTiybxjCw5/?igsh=NWRtdWh2YnZldXp2
Jane Goodall’un umut aşıladığı konuşması:
https://www.instagram.com/reel/DJb-5-Hqrtl/?igsh=Y3htdmZwNXNsamox
Jane Goodall’un favori hayvanlarının köpekler olduğunu söylemesi:
https://www.instagram.com/reel/DPU0U1WiQo4/?igsh=MWRhYnZ0ZW9kMjhjcg==
Bilim Müzesi’nin Jane Goodall ile ilgili yorumları:
https://www.instagram.com/reel/DPSNRS4CXwg/?igsh=dmVmdXN0ODY2eWJz
Direkt cennete giden bir ruh diye tanımlanan Jane Goodall:
https://www.instagram.com/reel/DPR8qrcjIiM/?igsh=djQ1MTBoYWJjcnk1
Goodall’un bazı erkek politikacıları şempanzelere benzetmesi:
https://www.instagram.com/reel/DPRwoyKgbIR/?igsh=MXA5OTJwbGZhc3VyMQ==
Jane Goodhall’dan etki bırakma üzerine tavsiyeleri:
https://www.instagram.com/reel/DPTxDu7jdNp/?igsh=MWw5MzEzNXpjbnJuMg==
1960’lı yıllarda Jane Goodall:
https://www.instagram.com/reel/DPSBmj1EWGD/?igsh=ZjR4OG0xcmhpb3Fm
Köpeklerle şempanzeleri kıyaslaması:
https://www.instagram.com/reel/DPUAXAlAUeP/?igsh=ZDRxMnZpb3ZucmJy
Goodall: Yeni bir maceraya atılmaya yani ölüme hazırım:
https://www.instagram.com/reel/DPTmK8bCOn3/?igsh=NmNsZTdtNWN2ZTk0
Şempanze dilinde “Günaydın” demesi:
https://www.instagram.com/reel/DPRtRqegaak/?igsh=MWxudmN4NWNwOWlmZw==
Nasıl bir etki yaratacağımıza karar vermek:
https://www.instagram.com/reel/DPTUTlWCFQ0/?igsh=MWMxNDF5Ynh0b3N6aw==
15 şempanzeyi serbest bıraktırması:
https://www.instagram.com/reel/DPSSMxaAUXf/?igsh=MTBlYXFudWhteTV0ZQ==
Hayvanların kendi duygu ve düşüncelerinin olduğunu anlatması:
https://www.instagram.com/reel/DMsU8AFCAEd/?igsh=bnJlbTg3YXRrc2lr
Jane Goodall’un vefatı ardından yayınlanan kurumsal mesajlar:
https://www.instagram.com/p/DPR8adSEzxy/?img_index=4&igsh=dGVwZ29nNjdxdzIz
https://www.instagram.com/reel/DPR_jGMjzQE/?igsh=MWQzOG92ZnU2cGhmeA==
https://www.instagram.com/reel/DPUAMILkUx0/?igsh=ajM3NW5iNTE1bmZx
https://www.instagram.com/reel/DPWtNqJDJS4/?igsh=MThndWdreGQ4ejVsdg==
“Bu gezegen insanlığın ihtiyacını karşılar, ama ihtirasını karşılayamaz”:
https://www.instagram.com/reel/DPT7tmCDKzy/?igsh=Znd2cXNoZ3VvdjR2
Aposto’nun Goodall röportajı:
https://www.instagram.com/p/DPTTlPOjMw0/?img_index=3&igsh=cWY5dGo2ODNjeW9w
Diğer canlılara saygı hakkında:
https://www.instagram.com/reel/DPULO7jib_j/?igsh=YTBnMnV6cTQ4YjNi
Roots and Shoots hakkında:
https://www.instagram.com/reel/DPSTLHRCorS/?igsh=MTVqN24yYmE1Y3NlNQ==
https://www.instagram.com/reel/DPV3m1siH9Z/?igsh=MWx3OTlxazczMTlsdA==
McGill Üniversitesinin mesajı:
https://www.instagram.com/p/DPT_r3GjF7j/?igsh=MTdxZjBwcGVsaDdnMw==
“Akıllı değiliz”:
https://www.instagram.com/reel/DPUf9BTjn6_/?igsh=a3RuM2l2ZmljdWtm
Filler hakkında:
https://www.instagram.com/reel/DPSTVqegbcQ/?igsh=dWk0MDhsejZncTlh
Trump’ın iklim krizini reddedişi hakkında:
https://www.instagram.com/reel/DPUdvCcDqxR/?igsh=MXpsZDZwMm5hZnRu
Et yememek hakkında:
https://www.instagram.com/reel/DPTjhYciiHH/?igsh=MTdkbGxwMHExbXhvbA==
Ölümden sonrası hakkında:
https://www.instagram.com/reel/DPR3zLbAYZA/?igsh=OWR5bmo1cHMzcXds
Fark yaratmak hakkında:
https://www.instagram.com/reel/DPTxF8BDEy7/?igsh=MW82c3puOHdwZjNjaQ==
“Bir sonraki maceram ölmek olacak”:
https://www.instagram.com/reel/DPSTP9djXQa/?igsh=MWcwbWVkZW5lZW4ybQ==
“Şempanzelerden öğrenebiliriz”:
https://www.instagram.com/reel/DPRwFQpjmXI/?igsh=MXQ4Nnpsd3VjNjJ5bg==
Umut hakkında: https://www.instagram.com/reel/DPWKelRDOsJ/?igsh=eGQwOWZoeDFhMzFk
Farklı konularda yorum ve öğretileri:
https://www.instagram.com/p/DPSANFuj3sm/?img_index=2&igsh=MXc4NzF3aG1rZmgwbw==
Fotoğraflarla Jane Goodall:
https://www.instagram.com/reel/DPS6-_4DgyG/?igsh=MWc1dTU5eW91aDA3Ng==
