Öncelikle derin konulara inmeden yaşlanmanın tanımını yapalım. Bana göre yaşlanmak yalnızca bedenin eskimesi değil; insanın zamanla kurduğu ilişkinin değişmesidir. Yaşlanmayı aşağıda aktardığım gibi çok boyutlu bir eksende ele almak lazım.
Yaşlanmanın etmenleri
1) Biyolojik yaşlanma: Hücrelerin yenilenme kapasitesinin azalması, kas ve kemik kaybı, metabolizma ve bağışıklık sistemindeki değişimler. Tabii burada altını çizmemiz gereken nokta kronolojik yaş ile biyolojik yaşın aynı şey olmadığını; genetik, hareket, beslenme, uyku, stres ve çevrenin süreci ciddi biçimde etkilediğini söyleyebiliriz.
2) Zihin yaşlanması: Yaş ilerledikçe bazı bilişsel yetenekler yavaşlarken deneyim, örüntü tanıma, sözel bilgi ve muhakeme gibi alanlar uzun süre güçlü kalabiliyor. En zoru da zihnin yaşlanmasıdır. Ancak demans ve alzheimer gibi hastalıklar beyni küçültür, çürütür ve fonksiyonlarını işleyemez hale getirebilir.
3) Zaman algısı: Bence konunun en ilginç kısmı da burası. 20 yaşındaki biri için önündeki hayat çok büyük görünürken, 60–70 yaşlarında zamanın sınırlılığı daha somut hale gelir. Bu durum insanların “önemli” kabul ettiği şeyleri değiştirebilir.
4) İlişkiler: İnsanlar yaşlandıkça sosyal çevreleri bazen küçülür; fakat bu bütünsel bir kayıp olmak zorunda değildir. Araştırmalar, insanların daha anlamlı ve yakın ilişkilere öncelik verme eğiliminde olabildiğini gösteriyor.
5) Mutluluk paradoksu: Fiziksel kapasite azalmasına ve kayıpların artmasına rağmen yaşam memnuniyetinin mutlaka doğrusal biçimde düşmediğini söyleyebilirim. Tabii bu durum kişiden kişiye değişiyor. Bazı insanlar ilerleyen yaşlarda neyi kontrol edip neyi edemeyeceklerini daha iyi ayırabildikleri için duygularını daha iyi yönetebiliyor.
6) Asıl mesele “Bağımsızlık”: Uzun yaşamaktan çok, yaşamın son dönemine kadar hareket edebilmek, düşünebilmek, karar verebilmek, sosyal bağları koruyabilmek ve bir amaç hissine sahip olmak önemli. Bu nedenle “lifespan” yani ömür süresi kadar healthspan, yani sağlıklı geçirilen yaşam süresi önemlidir.
Zaman algısı ve öncelikler
Yaşlanmanın trajedisi yaş almak değildir; zamanın sonsuz olmadığını ancak önemli bir kısmını harcadıktan sonra gerçekten kavramamızdır. Fakat aynı farkındalık yaşlılığın güçlü tarafını da oluşturabilir: İnsan gençken hayatına sürekli bir şeyler eklemeye çalışırken, ilerleyen yaşlarda neyin gerçekten değerli olduğunu seçmeye başlayabilir.
Dolayısıyla yaşlanmayı yalnızca “Neleri kaybediyoruz?” sorusuyla değil, “Zaman azaldıkça insan neyi daha net görmeye başlıyor?” veya “Neleri önceliklendirmeliyim?” sorusuyla ele almak lazım.
Ömür içinde değişen roller
Yaşlılık ile aile ilişkilerinde rollerin zaman içinde tersine dönmesine de bir çok ailede tanık oluyoruz. Çünkü yaşlanmanın aile içindeki en güçlü etkilerinden biri, bir zamanlar bakım veren kişinin giderek bakım alan kişiye dönüşmesidir. Başka bir deyişle, büyütülen çocuklar zamanla yetişkin bireyler haline gelip anne babaları yaşlandığında, bu kez evlatlar büyüklerinin bakımlarıyla ilgileniyor.
Çocukken anne-babamız bizim güvenli alanımızdır. Hastalandığımızda onlar ilgilenir, ekonomik kararları onlar verir, bizi bir yere götürür, tehlikelerden korurlar. Yıllar geçtikçe bu ilişki yavaşça değişir. Bir gün anne-babanın doktor randevusunu evladı ayarlamaya, arabayı kullanıp kullanmaması gerektiğini tartışmaya, faturalarını veya günlük ihtiyaçlarını takip etmeye başlayabilir. Bağımlılığın yönü tersine döner.
Fakat bunu yalnızca bakım meselesi olarak görmemek lazım. Bence daha derindeki değişim otorite ve kimlik meselesidir. Evlat, anne veya babasının kırılganlığını ilk kez gerçekten görmeye başlar. Anne-baba ise yıllarca koruduğu evladından yardım istemek zorunda kalabilir. İki taraf için de bu yeni role alışmak kolay değildir.
Tabii bu anlattıklarım sağlıklı anne-baba ilişkisi olan ailelerde oluyor. Boşanmadan dolayı özellikle üvey anne ve babaların devreye girmesiyle zayıflayan aile bağlarından dolayı farklı durumlara da tanık olabiliyoruz.
Aile dinamiklerinde dönüşüm
Buradan çok güçlü birkaç aile dinamiğine ulaşabiliriz:
Bağımsızlık ile koruma arasındaki çatışma: Evlat “Artık yalnız yaşaman güvenli değil” derken bunu sevgiden söyleyebilir. Ebeveyn ise aynı cümleyi “Hayatım üzerindeki kontrolümü kaybediyorum” şeklinde duyabilir. Yaşlılıkta aile içindeki pek çok tartışmanın altında aslında bu gerilim vardır.
Kardeşlik ilişkilerinin yeniden sınanması: Anne-baba yaşlandığında yıllardır görünmeyen kardeş dinamikleri yeniden ortaya çıkabilir. Kim daha fazla ilgileniyor? Kim maddi sorumluluk alıyor? Kim uzakta olduğu için daha az yük taşıyor? Çocuklukta oluşmuş “sorumlu kardeş”, “uzak duran kardeş”, “favori çocuk” gibi roller onlarca yıl sonra tekrar canlanabilir veya zamanla değişebilir.
Geçmişle hesaplaşma: Yaşlanan anne-babayla geçirilen zaman azaldıkça, ilişkinin geçmişi daha önemli hale gelir. İyi bir ilişki varsa yakınlık yoğunlaşabilir. Fakat çözülmemiş kırgınlıklar varsa çok daha karmaşık bir durum ortaya çıkar: İnsan aynı anda hem yaşlanan ebeveynine karşı sorumluluk hissedebilir hem de geçmişte ondan gördüğü davranışlara ve yaşadığı haksızlıklara kızgın olabilir. Sevgi, öfke, suçluluk ve görev duygusu aynı ilişkide bulunabilir.
Torunların yaratabildiği fark
Bir de torunlar boyutu var. Yaşlılık aileyi yalnızca daraltmaz; bazen insanın aile içindeki rolünü yeniden tanımlar. Anne-babalık döneminde disiplin ve sorumluluk taşıyan kişi, büyükanne veya büyükbaba olduğunda daha farklı bir ilişki kurabilir. Aynı kişiyi evladı “Otoriter babam” diye hatırlarken torunu “Benimle saatlerce oyun oynayan dedem” olarak tanıyabilir. Bu, ailelerin kuşaklar boyunca ne kadar farklı deneyimlendiğini gösteren çok güzel bir durum.
Bir de zamanın değerinin değişmesi konusuna kısaca değinelim.
Gençken aile ilişkilerinde şöyle düşünebiliriz:
“Sonra konuşuruz.”
“Bir ara giderim.”
“Babam zaten hep orada.”
“Annemle bunu başka zaman konuşurum.”
Yaşlılık bu varsayımı ortadan kaldırır. İlişkinin bir sonu olduğu görünür hale gelir.
Ve paradoksal biçimde, ilişkinin sınırlı olduğunu fark etmek ilişkiyi daha değerli hale getirebilir.
Zaman sınırını algılamak
Bu yüzden yaşlanma fikrini aileye bağlarsam şunu söyleyebilirim:
Yaşlılık aile içindeki sevginin niteliğini belirlemez; ona bir zaman sınırı koyar. Ve bazen bir ilişkinin sonsuza kadar sürmeyeceğini anlamak, o ilişkinin bizim için ne ifade ettiğini ilk kez gerçekten görmemizi sağlar.
Anne-babamızın yaşlandığını fark ettiğimiz an, aslında kendi yaşlandığımızı da fark etmeye başlarız. Çünkü çocukluğumuzun değişmez karakterleri olarak gördüğümüz insanların kırılgan hale gelmesi, bize zamanın yalnızca onlar için değil herkes için akıp geçtiğini, bizi de etkilediğini gösterir.
Nasıl ve kimlerle yaşlanmak?
Nasıl yaşlandığınızı fark etmek de önemlidir. Kimileri gençliğinde çok sert ve keskin çizgileri varken, yaşlandığında yumuşar, Türkçe tabiriyle pamuk gibi olur. Etrafına neşe saçar, insanlar gençliğinde çekindiği kişiyle yaşlandığında daha fazla vakit geçirmek ister. Kimilerinin ise gençliğindeki çizgisi yaşlandıkça çok daha sertleşir. Kendisine içtenlikle yakın olabilecek kişileri etrafından kaçırır. Duygusal olarak rahatlamak için de kendisini gerçekten düşünen dürüst insanlar yerine, sürekli yalakalık yapan, manipülatif ve sahtekâr kişilikleri çevresine toplar.
Buradaki en önemli farkı da hayat arkadaşları belirler. Eşinden veya hayat arkadaşından memnun, mutlu olanlar yaşlandıkça yumuşar ve pozitif enerjileriyle etrafa neşe saçarlar. Eşi veya hayat arkadaşı sıkıntılı ve manipülatif olanlar ise tam tersine yaşlandıkça aksileşir, yalnızlaşır (bu boşluğu sahte ilişkilerle doldurmaya çalışır), sertleşir ve etraflarını kırıp geçirirler. O yüzden siz siz olun hayat arkadaşınızı çok dikkatli seçin. Bu, hayatınızın sonuna dek sizin kaderinizi oluşturacak, nasıl yaşlanacağınızı dahi belirleyecek bir seçim olacaktır.
Yaşamın son dönemi belirleyici
Son olarak yaşam süresi boyunca nasıl hatırlanacağınız yaşam süresinizin sonunda yaptıklarınızla çok ilişkilidir. Arkanızda bırakacağınız miras, yaşlandığınız dönemle doğrudan ilişkilidir. Yaşlılıktaki sıkıntılı davranışlarınız, adil olmamanız ve en yakınlarınıza kötü davranmanız tüm yaşam süresince oluşturmaya çalıştığınız mirası yerle bir edecektir. Cenazede dahi “İyi bilirdik” söylemini zihinlerde tersine çevirecektir.
O yüzden bir yaşamı nasıl sonlandırdığınız arkanızda bıraktığınız mirasın en büyük belirleyicisi olacaktır.
Gerçek bir “İyi bilirdik” için…
Sözlerimi her zaman altını çizdiğim yaşam felsefemle sonlandırmak isterim. Bir insanın iyi veya pozitif bir hayat geçirip geçirmediğini anlamak için yaşamının başlangıcına ve nasıl sonlandığına bakmanız gerekir. Hiçbirimiz hayata nereden başladığımızı seçmiyoruz. Kimi fakir doğar, çok çalışır, zenginleşir. Etrafına ve ailesine sürekli katkılarda bulunur. Yaşamının son dönemlerinde de pozitif kişiliğini devam ettirir ve hatta daha sevgi dolu, etrafa ışık saçan bir kişiliğe bürünür, hayata o şekilde gözlerini yumar. Bu kişinin geride bırakacağı miras (manevi anlamda söylüyorum) herkes açısından son derece olumludur. Bu bahsettiğim pozitiflik veya olumlu algı maddiyattan bağımsızdır.
Kimileri de hayatı boyunca zengin olmamıştır ama yaptığı yardımlarla, etrafa katkılarıyla veya hayırlı evlatlar yetiştirmekle ömür geçirmiştir ve yine herkes tarafından son derece olumlu bir algısı olur. Bu kişiler yaşlılığında da, cenazesinde de hiçbir zaman yalnız kalmazlar. Hayatlarını dolu dolu yaşayarak sonlandırırlar.
Hayatın anlamı da budur zaten. Yaşam süresi boyunca mutlu olmaktır ve yaşamınız sonlandığında da, başta size en yakın kişiler olmak üzere, genel algının “İyi bilirdik” olmasıdır.
Not: Bu yazıyı kaleme aldığım tarih 17 Ağustos. Yani Türkiye Cumhuriyeti tarihindeki en ölümcül sonuçları olan 1999 depreminin 27. yıl dönümü. Bu depremde bizzat kurtarma çalışmalarına katılmıştım. Enkazın altından beton bloklar arasında sıkışıp vefat etmiş vatandaşlarımızı çıkarmak bile başlı başına ağır ve acılı bir işti. Beni en çok etkileyen olay da gencecik insanların cesetlerini deprem enkazından çıkarmak oldu. Kimi yaşamını yitirmiş gençlerin yanı başlarında hayat dolu fotoğraflarını bulunca adeta yıkıldım.
Şunu söylemek istiyorum: Sağlıklı yaşlanabilmek bir lütuf aslında. Değerini bilin!
Bu vesileyle memlekette ve tüm dünyada afetlerden yok yere hayatını kaybetmiş tüm insanlara Allah’tan rahmet, sevenlerine de sabır diliyorum.
Serhan Bey merhaba, internet sitenize, “KFC gibi güçlü bir marka nasıl olur da batar?” merakıyla araştırma yaparken tesadüfen ulaştım. Ardından blog yazılarınızdan birkaçını daha okudum. Gözlemleriniz, bu gözlemleri zihninizde harmanlama biçiminiz ve onları akıcı bir üslupla, aynı zamanda düşündürücü bir boyut katarak metne dönüştürmeniz gerçekten takdire şayan. Bunun yanında, belki de çok geniş kitlelere ulaşmayacağını bilseniz dahi düşüncelerinizi yazıya dökme ve paylaşma çabanızı ayrıca değerli buldum. Bilginin/okunacak yazıların böylesine çok olduğu bir çağda, okuduğumuz ve beğendiğimiz şeylere çoğu zaman en kolay şekilde bir “like” bırakıp hayatımıza devam ediyoruz. Ancak yazılarınızın beni düşünmeye sevk eden felsefi boyutu, bu kez bir “like” verip geçmek yerine size birkaç satır yazıp teşekkür etme isteği uyandırdı. Bakış açınız, yazılarınızdaki düşündürücü boyut için ve bunları paylaşmak için gösterdiğiniz çaba için teşekkür ederim. Kaleminize sağlık.